Лыгъотх - Хы-Iушъом щыIэ Адыгэ къуаджэм фэгъэхьыгъэ тхыгъэ

 

Уахътэр къызщыуцугъэр

Къоджэ цIыкIоу псэ пытэ зиIэр. Мыщ ижъырэ къушъхьэ лъагэмэ яIушъашъэ щызэхэпхырэм фэд, яжьы­къа­щэ щызэ­хэошIэ, жъажъэу лъыкIотэрэ щыIэныгъэм ирэхьатыгъэрэ чIыопсым идэхагъэрэ узыIэпащэ. «Адыгэ макъэм» икорреспондент къалэу Шъачэ анахь чыжьэу пэIудзыгъэ чылэхэу зекIо IофымкIэ амалышхохэр зиIэхэм ащыIагъ.

Лыгъотх екIурэ гъогур километрэ 25-кIэ ПсышIопэ район гупчэм пэчыжь, а зы гъогур ары щыIэр, арышъ, угъощэщтэп, занкIэу къуаджэм урищэлIэщт. Къушъхьэ гъогу бгъузэм жъажъэу тыдэкIуае, къуа­джэу Къэлэжъ тыблэкIы ыкIи адыгэ чылэ анахьыжъхэм ащыщым тыдэхьэ. «Насыпым иIэзэгъур — къызэрыкIоныгъэмрэ рэхьатныгъэмрэ» — джары чIыпIэрысмэ аIорэр. Лыгъотх ренэу щырэхьат ыкIи мэ IэшIум фэдэу къыпщыхъурэ жьы къэбзэ шIагъо дэт, бжьэмэ амакъэ гъэма­фэр къушъхьэм къызэрэсыгъэр зэхыуагъашIэ.

Зызыпплъыхьэрэм, фэшъхьаф дунае ухэфагъэу къыпщэхъу: хы Iушъоу зыщыжъотым укъыIукIэу мыщ укъызысырэм, зэкIэмкIи такъикъ тIокI ныIэп узэрэтетырэр, ирэхьатыгъо уеумэхъы.

ЕгъэшIэрэ къушъхьэхэм ачIэгъ

Къоджэдэсмэ къызэраIорэмкIэ, Лыгъо­тхырэ иIэгъо-блэгъурэ ом изытет щышъхьаф, адрэхэм афэдэп: мыщ жьыбгъэр ренэу къыщепщэ ыкIи щынахь чъыIэтагъ. КIымафэр нахьыжьэу къэсы, нахь псын­кIэу къыщегъэщты, джащ фэд, фабэри нахь гужъуагъэу къыфэкIо, жъоныгъуакIэм ехъулIэу къэфэбэжьы ныIэп. Джары чылэм ыцIи къызхэкIыгъэр. Шъачэ кIымафэр щымычъыIэми, мыщ градус 17 — 20-м нэсэу щехын ылъэкIыщт. Ижъырэ лъэхъаным Лыгъолыстыр мы чIыпIэм щыпсэущтыгъэу къаIуатэ, ар темыр жьы чъыIэм итхьэу адыгэ пшысэ-тхыдэмэ къахэфэ.

БлэкIыгъэм иджэмакъэхэр

Зы урам закъу къуаджэм иIэр — Нартыр. Советскэ лъэхъаным агъэуцугъэгъэ унэхэр къушъхьэмэ ахэгъэпкIагъэхэм фэдэу къэлъагъох. ЦIыфхэр ащыпсэухэу унэ тIокI горэ Лыгъотх къыдэнэжьыгъэми ары, дэсыри нэбгырэ тIокIитIум ехъущтэп. Нахьыжъмэ агу къызэрэкIыжьырэмкIэ, совхоз бригадэу мыщ щыIагъэм рабочэу щылажьэщтыгъэмэ япчъагъэ джырэ къоджэдэсмэ анахьыбэ хъущтыгъ.

Чэу укъощыгъэхэр щыбэх, унэжъ цIыкIухэу зэхэтэкъужьхэрэм бэшIагъэу зи ащыпсэужьырэп, ахэм унакIэ зэтегъэ­псыхьагъэхэр къагоуцох — аужырэ уахътэм хэгъэгум щыщыбэмэ дачэм фэдэу агъэпсэолъэнхэу чIыгу Iахьхэр мыщ щащэфых. Непэрэ мафэм Лыгъотх щыпсэурэмэ анахьыбэ ахэр хъугъэх.

КъызэрэчIэщыгъэмкIэ, хэкужъ хъужьыгъэ унэжъмэ янахьыбэрэм бысымхэр яIэх, джыри я 90-рэ илъэсхэм пхъэшъхьэ-мышъхьэ совхозэу «ПсышIуапэр» зызэхэзыжьым, ныбжьыкIэхэр хы Iушъом екIужьыгъагъэх — ащ IофшIэпIэ чIыпIэхэр щагъотыгъэх.

Гъогунэпцэ шъыпкъэм тучаныр зычIэтыгъэ унэжъыр щыт. КъызэраIуатэрэмкIэ, лъэхъанэ горэм мы унэм кIэлэцIыкIу IыгъыпIэри хэтыгъ. Ащ пэгъунэгъоу къо­джэ клубыр щытыгъ. Тучаным Iоф зимышIэжьырэр бэшIэгъэ дэд, фэшъхьаф социальнэ псэуалъи къуаджэм дэтэп. Гъомылапхъэхэр къащэфынхэ, почтэм, къоджэ администрацием е мамыку пунктым яIоф щыIэ хъумэ, ягъунэгъу къуа­джэу километритIукIэ апэчыжьэ Къэлэжъым макIох.. Загъорэ а гъогум тет автобусымкIэ ащ нэсых, ар къуаджэм анахь охыпIэ чIыпIэу иIэм екIуалIэ, адыкIэ, къушъхьэм ылъэныкъокIэ дзыгъэ псэуалъэхэм лъэсэу уякIолIэн фае.

— ГумэкIыгъо шъхьаIэу мыщ фэдэ къоджэ пэIудзыгъэмэ яIэр псыр ары. Ежь-ежьырэу агъэпсыгъэ псыкъэкIуапIэхэмкIэ чылэм дэсхэр хэкIыжьых. Псэу къушъхьэм къечъэхырэр зызэпыурэм, — къыхегъэщы Лыгъотх къоджэ шъо­лъы­рым иадминимстрацие ипащэу Iушхъо Мэдинэ, — цIыфмэ цистернэхэмкIэ псыр къафэтэщэ. Шъыпкъэр пIощтмэ, гумэкIыгъоу бэ Лыгъотх иIэр, ау гугъапIэ щымыIахэу джыри илъэс щэкIыкIэ узэкIэIэбэжьмэ зэраIощтыгъэм фэдэу сэ слъытэрэп. Гъогур, мыдэгъу дэдэми, щыI. Псыр, электроэнергиер, сотовэ зэпхыны­гъэр, интернетыр тиIэх, къоджэ урамхэми остыгъэхэр атетых. ГъэрекIо общественнэ транспортым пае къэуцупIэр дгъэпсыгъэ. НэмыкI гумэкIыгъомэ ядэгъэзыжьынхэми тадэлажьэ, ау анахь шъхьаIэр — цIыфхэр зашъорэ псым идэгъугъэ нахьышIу шIыгъэныр ары.

ЛъэгапIэм щыIэныгъэу щыIэр

— ЗыщыбгъэпсэфынкIэ мыщ дэгъу, ущыпсэуныр — псынкIагъоп, — къеIуатэ тызIукIэгъэ къоджэдэсэу Руслъан. — Чылэ пэпчъ щыIакIэ къезытыхэрэр кIэлэ­цIыкIу IыгъыпIэр, еджапIэр, лэжьыгъэ къэзытырэ чIыгур ыкIи лIэужмэ зэIэпахырэ шэн-хабзэхэу цIыфмэ ахэ­лъ­хэр ары. Шъыпкъэ, джыри чъыгхэм, хатэм е бжьэхъуным апылъхэр щыIэх, ау нахьыбэрэмкIэ зэресагъэхэм тетэу а Iофхэр агъэцакIэх нахь, федэ зи къафы­хэкIырэп, арэу щытми, къалэм упэ­чы­жьэмэ, уихъызмэт упымылъэу сыдэущтэу ущыIэщт?

Псыхъоу Аше идэхагъэ къызфагъэфедэзэ, лъэпкъ зекIоным мыщ зыщырагъэушъомбгъуным щыгугъыхэрэр чылэм дэсых. Лыгъотх иIэгъо-блэгъухэм ячIыопс идэхагъэ Шъачэ ихьакIэхэр къырещалIэх: зыфэдэ къэмыхъугъэ гъочIэгъхэр, псыкъефэххэр, исп унэхэр, нахь улъыкIуатэмэ — ижъырэ адыгэ тхыдэмэ япхыгъэ ЛIыжъмэ я Къушъхьэ щыт.

— Ар зы лъэныкъо шIагъу, къуаджэр зэтыримыгъэпсыхьажьыщтми, социальнэ-экономическэ амалыкIэхэр къыритыщтых, IофшIэпIэ чIыпIэхэр къытыщтых,— къыхегъэщы чIыпIэ администрацием ипащэ. — Шъачэ илъэпкъ зэмылIэужыгъоныгъэ зышIогъэшIэгъоныр гъэ къэс нахьыбэ мэхъу, къуаджэхэу Шъхьафит, Къэлэжъ, Хьаджыкъо ащыпсэухэрэр а Iофыгъом хэлажьэхэу аублэ. А лъэныкъомкIэ Лыгъотхи гугъапIэхэр иIэхэу тэлъытэ.

Ныбэ А. ихъарзынэщ

БлэкIыгъэм къыхэкIынышъ — непэрэм

Къуаджэр зэрыпагэрэр «Хы ШIуцIэ Iушъо шапсыгъэм и ХапIэу» адыгэ псэуалъэхэр зыдэтыр ары, я XIX — XX-рэ лIэшIэгъухэм ашIыгъагъэхэр. 1992-рэ илъэсым а ХапIэр Шъачэ тарихъ Музееу дэтым ыщэфыжьыгъагъ, къэралыгъом иеу хъужьыгъагъэ.

— А унэ-псэупIэр сыдми къыхахыгъа­гъэп: ащ ыныбжь, джащ фэдэу адыгэ псэупIэм иархитектурэ щыщ пкъыгъохэу къыхэнэжьыгъэхэми специалистхэм анаIэ тырадзэгъагъ, — къеIуатэ музеим иIофышIэу Хъущт Аминэт. — А зы ХэпIэ закъор ары шапсыгъэмэ ижъырэ псэупIэу яIагъэмрэ кIэхэмрэ зэрэзэтекIыхэрэр къэзыгъэлъагъоу хы ШIуцIэ Iушъом къы­Iунэжьыгъагъэр. Жъы зэрэхъугъэм къыхэкIэу, унэр зыщащэфыгъэ уахътэм зэхэтэкъужьыщтыгъ, музей фэдэу агъэлэжьэным пае мылъку дэгъу халъхьанэу щытыгъ, ау непэ нэс Iофыр чIыпIэм икощыкIыгъэп.

Зэшыпхъухэу Хъущт (Ныбэ) Айщэт (1931-рэ илъэсым къэхъугъ) ыкIи Iушхъо (Ныбэ) Сариет (1939-рэ илъэсым къэ­хъугъ) къызэраIорэмкIэ, джыри дэмыкIохэзэ мы унэм щыпсэущтыгъэх, ар ятэжърэ янэжърэ яягъ — Ныбэ ШэрэлIыкъорэ ащ ишъхьэгъусэу Пэлакърэ.

— ШэрэлIыкъорэ Пэлакърэ къызщыхъу­гъэхэ илъэсхэр къашIэжьырэп, ау, къызэраIотэжьырэмкIэ, ахэр яжъыгъом нэс щыIагъэх, 1942-рэ ыкIи 1941-рэ илъэсхэм ядунай ахъожьыгъ, — къыхегъэщы Хъущт Аминэт. — ЯпшIыкIутIонэрэ сабыеу Нахъомрэ зэшъхьэгъусэхэмрэ унэм исыгъэх. Нахъо ШэрэлIыкъо ыкъор (1909) 1941-рэ илъэсым фронтым кIуагъэ ыкIи илъэситIу нахь темышIэу хэкIодагъ. Унэм нэжъ-Iужъхэмрэ Нахъо иунагъорэ къинэгъагъэх.

Бэдзэогъум и 1-м, 2003-рэ илъэсым ХапIэу адыгэмэ яхъызмэт псэуалъэхэр зыдэтыгъэр зекIо хьакIэмэ къафызэIуа­хыгъагъ. Шъачэ къикIырэ купышхохэм мыщ къашъохэмкIэ ыкIи орэдхэмкIэ ащыпэгъокIыщтыгъэх, лъэпкъ шхыныгъо­хэм щахагъаIэщтыгъэх. Ау унэр жъы дэдэ хъугъэ, кIашъор зэхэтэкъуагъ. Илъэ­сипшIым къехъугъ музеир пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зызэфэшIыгъэр, зекIо гъогум къыхэзыгъ. Джырэ уахътэм нахь лъэшэу музеир зэхэтакъо.

— ГумэкIыгъо шъхьаIэу тиIэхэм ар ащыщ, — къыкIегъэтхъы хы ШIуцIэ Iу­шъом щыпсэурэ шапсыгъэмэ я Адыгэ Хасэ итхьаматэу КIакIыхъу Мэджыдэ. — Тигушъхьэлэжьыгъэ тыфэсакъын ыкIи къэтыухъумэн фае. ТэркIэ мэхьанэшхо иI мы музеир зэтегъэпсыхьажьыгъэным, джащ пае Шъачэ тарихъым и Музееу дэтым тыдэлажьэзэ ХэпIэ шIагъом икъэ­гъэнэжьын тыфэбэнэщт ыкIи тарихъ-культурнэ кIэным истатус ащ къыратыным тыкIэдэущт. Къоджэдэсхэми къалэм къи­кIыхэрэми музеим ипчъэхэр къафызэIутхыжьынхэм тыщэгугъы.

Лыгъотх инеущрэ мафэ сыд фэдэщта?

Илъэс тIокI фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, къуаджэм щыщ нахьыжъэу Хъущт Мэдинэ (щыIэжьэп) зэдэгущыIэгъоу дэсшIыгъа­гъэр сыгу къэкIыжьы. ГумэкIыгъошхо зыхэлъы­гъэ гупшысэу ащ къыриIотыкIыгъагъэхэр непэрэ мафэми епхьылIэшъущтых.

— Плъэгъугъагъэемэ а зыфэдэ къэмыхъугъэ мые шIагъохэу ти Лыгъотх щыкIодыжьыгъэхэр! — ыгу къеуапэзэ къыIуатэщтыгъ ащ. — Мыепсэу ахэм къакIэкIыщтыгъэмкIэ зэрэ Шъачэ бгъэшъо­кIын плъэкIыщтыгъ! Адыгэ мые лъэпкъ зэфэшъхьафхэр тикъоджэ закъу къыздэнэжьыгъэхэр, ау, гухэкIми, ахэри мэкIодыжьых. Дэжъыем ишыпын зэпагъэужьыгъ, гъот зимыIэ тикъоджэгъухэри ащ пылъынхэу фэежьхэп. Ары, дэжъыем ыуасэ зыпкъ итэп, узэрэфаеуи ар къэ­хъурэп, IугъэкIыгъуаеуи къыхэкIы, ау тятэжъхэр лIэшIэгъу пчъагъэхэм зыдэлэжьагъэхэр ыкIи зыгъэшхагъэхэр пыдз шъыпкъэ ашIыжьыгъ. Ащ джыри федэ къеты, илъэсым мэзитIу ныIэп узэрэдэлэжьэщтыр, джащыгъум мылъку хэпхыщт. Ари ашIэрэп.

Джары упчIэр къызкIэуцурэр: мыщ фэдэ лъэхъэнэ хьылъэм ыкIи зэхъокIыныгъэшхохэр зыщыкIохэрэм Лыгъотхэу адыгэ мыемэ якъуаджэр къэнэжьыщта, хьаумэ кIодыжьыщта, упчIэр зэIухыгъэу къэнэ. Арэу щытми, сицыхьэ телъ, къэралыгъоми, ежь къоджэдэсхэми ар зэрялъытыгъэм. Зэгорэм щыIэгъэ иныжъхэу лъэпкъым итхыдэмэ къахэнэжьыгъэ къодыехэм афэдэу, мы урамэу Нартым щыпсэурэ лыгъотхыхэр къэнэнхэм Iофыр нагъэсы хъухэщтэп.

Ныбэ Анзор.

АМ